Obecnie alergia na białka mleka krowiego to jedna z coraz częstszych alergii u dzieci i dorosłych. Powiększa się także grono osób z nietolerancją na białka mleka krowiego. Skutkuje to zmniejszeniem udziału produktów mlecznych w diecie osób dorosłych oraz dzieci. Jest to spowodowane szeregiem dokuczliwych objawów związanych min. z zaburzeniem pracy układu pokarmowego, nieprawidłową pracą błon śluzowych czy objawami ze strony skóry, która może reagować pokrzywką czy swędzeniem. Warto jednak zwrócić uwagę, że w przypadku alergii na białka mleka krowiego możemy wyróżnić różne typy alergii, dające różne objawy i różny stopień nasilenia. Warto zapoznać się z tymi schematami, zanim świadomie wykluczymy mleko krowie i jego produkty z diety.

Problematyczne białka

Mało kto zdaje sobie sprawę, że w mleku krowim znajduje się prawie 30 różnych rodzajów białek! Największą grupę stanowią oczywiście kazeiny – aż 80%, natomiast 20% to białka serwatkowe wśród których możemy wyróżnić alfa-laktoalbuminy i beta-laktoglobuliny i to właśnie one silnie immunogenne. Alfa-laktoalbumina zawiera 123 aminokwasy a  beta-laktglobulina 162. Dodatkowo alfa-laktoalbumina ulaga denaturacji pod wpływem temperatury ( od 60 st. C ), natomiast kazeina jest dużo bardziej stabilna, w związku z czym nawet zagotowanie mleka nie powoduje utraty funkcji białek, w związku z czym ich immunogenność się nie zmniejsza. Większość osób która predysponuje do alergii na mleko krowie reaguje najczęściej na kilka rożnych białek mleka, problematyczne mogą być też immunoglobuliny, albumina czy laktoferyna.

U osób z alergią na białka mleka krowiego problemem jest upośledzone trawienie powyższych białek, osłabiona śluzówka jelita oraz zaburzone lub nie nabyte konkretne mechanizmy tolerancji.

Objawy kliniczne alergii na mleko krowie

W przypadku alergii na białka mleko krowiego objawy mogą przybierać postać skórną, oddechową oraz żołądkowo-jelitową. Szybkie zdiagnozowanie alergii pokarmowej jest zatem niezwykle ważne, ponieważ zapobiega to powstawaniu poważnych powikłań ze strony układu pokarmowego. Mogą one doprowadzać do problemów rozwojowych u dzieci, uszkodzić i osłabiać nabłonek jelitowy skutkiem czego bariera jelitowa się rozszczelnia i ułatwia przenikanie alergenów pokarmowych prosto do krwioobiegu, gdzie ostatecznie mogą rozpocząć się dalsze reakcje immunologiczne. Powoduje to szereg rozległych i dokuczliwych objawów, które bardzo często trudno skojarzyć właśnie z alergią pokarmową. Bardzo często u dzieci występują ostre objawy ze strony układu oddechowego jak np. przewlekłe zapalenia zatok, które miesiącami leczy się antybiotykoterapią, a których źródłem jest właśnie alergia pokarmowa na białka mleka krowiego, dając właśnie dokuczliwe objawy z błon śluzowych układu oddechowego.

Długotrwałe narażanie się na kontakt z alergenem u  osoby wykazującej uczulenie na ten składnik może doprowadzić ostatecznie do upośledzenia funkcji Limfocytów T, wywołania aktywacji zapalnej eozynofilów, limfocytów Th2 oraz neutrofilów.

alergia na krowie mleko

Wreszcie rozregulowany układ odpornościowy predysponuje to rozwoju chorób u podłożu autoimmunologicznym.

Typy odpowiedzi alergicznej

Alergia na białka mleka krowiego może przybierać różne postaci. Możemy wyróżnić:

  1. Reakcje natychmiastową (anafilaktyczną, alergiczna) – zależna od swoistych przeciwciał IgE, pojawia się po  ok. 45 min. od spożycia, objawy mają charakter ostry, z reguły są to wymioty i pokrzywka, często także objawy wstrząsu anafilaktycznego. Wówczas alergen przedostaje się przez śluzówkę jelit do krwoobiegu więc zaczyna się aktywacja Limfocytów B, które różnicują się w komórki plazmatyczne zdolne do wytwarzania przeciwciał klasy IgE. W trakcie szeregu przemian powstają zatem przeciwciała oraz komórki pamięci – wraz z ich powstaniem dochodzi do zakończenia fazy uczulenia. Alergen związany przez IgE na bazofilach i mastocytach skutkuje uwalnianiem licznych mediatorów reakcji zapalnej, w tym dochodzi do wyrzutu histaminy powodującej objawy kliniczne.
  2. Reakcja pośrednia – zależna od odpowiedzi humoralej i komórkowej, objawy pojawiają sie w przeciągu 45 min – 20 godzin od spożycia, objawy charakterystyczne to biegunki, wymioty, objawy skórne. Przeciwciała przechodzą naczyniami limfatycznymi do krwi i są rozprowadzane do wszystkich tkanek i narządów, następnie wiążą się z antygenem.
  3. Reakcja późna – prawdopodobnie spowodowana przez Limfocyty Th1, powoduje reakcje opóźnioną na alergen, zazwyczaj powyżej 20 godzin od spożycia. Limfocyty Th1 wydzielają min. cytokiny zapalne, w tym INF-alfa, które stymulują reakcję makrofagów i powstawanie objawów alergicznych. Objawy mogą przybierać postać atopowego zapalenia skóry czy zlożone zaburzenia układu pokarmowego.

Uwaga! U pacjentów może pojawiać się także równocześnie aktywacja reakcji natychmiastowej i opóźnionej!

Diagnostyka

Jedną z  metod potwierdzających alergię na białko mleka krowiego jest oznaczenie z surowicy krwi (żylnej) swoistych przeciwciał IgE za pomocą metod immunochemicznych. Test ten jednak, mimo wysokiej czułości ma zastosowanie tylko w przypadku alergii indukowanej przez przeciwciała IgE.

Testy skórne SPT mają z kolei niewielką swoistość (ok. 65%) dlatego nie może być podstawą diagnostyki alergii na białko mleka krowiego, diagnostykę należy wówczas rozszerzyć o inne metody.

Mało znany jest jeszcze natomiast test aktywacji bazofilów – krew pacjenta jest poddawana inkubacji z danym alergenem. Ocenia się obecność powierzchniowych markerów aktywacji bazofilów (CD63, CD203C).

Z kolei u pacjentów z reakcją opóźnioną na białka mleka krowiego coraz częściej stosuje się atopowe testy płatkowe, który polega na aplikacji na plecy pacjenta płatków z roztworem alergenu, wyniki ocenia się kilkukrotnie: po 48 godzinach, po kolejnych 28 i następnych 48. Jednak tutaj także zaleca się dodatkowe testy diagnostyczne.

Leczenie i postępowanie

Podstawowym krokiem terapeutycznym mającym na celu zmniejszenie lub eliminację objawów jest oczywiście zupełne wykluczenie białek mleka krowiego z diety. W przypadku alergii na mleko krowie u kobiety karmiącej jest ona zobowiązana do diety eliminacyjnej z wykluczeniem produktów pochodzenia krowiego. U niemowląt karmionych pokarmem zastępczym stosuje się z kolei specjalne mieszanki z wysokohydrolizowaną kazeiną i najczęściej dodatkiem konkretnych szczepów probiotycznych wpływających na lepszą tolerancję immunologiczną.

Warto także wspomnieć, że stosowanie zamienników mleka krowiego w postaci produktów pochodzenia koziego, owczego czy bawolego jest bezcelowe – wykazują one wysokie podobieństwo do białek mleka krowiego i nie mogą być stosowane jako subsytut, co wciąż jest popularną praktyką wśród wielu rodziców.

W przypadku stwierdzonej alergii na białka mleka krowiego z diety wykluczamy wszystkie produkty mleczne, w tym masło. Dodatkowo jeśli pacjent wykazuje nadwrażliwość na albuminę to konieczne jest także wyeliminowanie lub ograniczenie mięsa wołowego, jagnięciny oraz wieprzowiny – okazuje się że nawet 20% dzieci z alergią na białka mleka krowiego miało jednocześnie alergię na mięso wieprzowe!

Okazuje się jednak, że wiele osób bezpodstawnie stosuje diety eliminacyjne  u prawie 20% osób które świadomie wykluczyły z diety produkty mleczne, nie potwierdzono alergii w badaniach diagnostycznych.

Podsumowanie

Utrzymanie prawidłowej mikrobioty jelit, zachowanie równowagi bakterii probiotycznych i zdrowego stanu błony śluzowej jelita a także prawidłowych procesów trawiennych jest niezbędne do zachowania dobrej tolerancji pokarmowej. Zaburzenie tych ważnych procesów skutkuje defektami tolerancji immunologicznej i występowaniem objawów alergii pokarmowej. Dobra wiadomość jest taka, że w przypadku dzieci stosujących prawidłową terapię, możliwe jest stopniowe nabycie tolerancji na alergen, remisja alergii na białka mleka krowiego u dzieci w wieku 1 – 3 może wynosić nawet 75-90%.

Autor

Urszula Dudoń

Pasjonatka dietetyki klinicznej i medycyny funkcjonalnej, studentka dietetyki.